Evropski diplomati otvoreno o raskidu sa SAD: Američki san je mrtav

Evropske vlade sve otvorenije priznaju da se njihov odnos prema Sjedinjenim Američkim Državama duboko promijenio. Prema navodima devet diplomata Evropske unije, danas u gotovo svim državama članicama prevladava uvjerenje da Vašington više ne djeluje kao pouzdan partner, već kao izvor političke i bezbjednosne nestabilnosti.

Sagovornici dolaze iz zemalja sa različitim istorijskim odnosima prema SAD, ali ističu da je razočaranje najizraženije upravo tamo gdje su veze sa Amerikom decenijama bile najčvršće. Strah i nepovjerenje dodatno su pojačani, pa je EU održala vanredni samit i pored Trampove odluke da, barem privremeno, odustane od uvođenja carina evropskim državama.

Posebnu zabrinutost izazvali su raniji istupi američkog predsjednika o Grenlandu. Njegov zahtjev za „neposredne pregovore“ o kupovini ostrva, iznesen u Davosu, mnogi evropski lideri vide kao prekretnicu nakon koje više nije moguće zadržati dosadašnji nivo tolerancije.

Tokom prve godine Trampovog drugog mandata, evropske prijestonice su, kako navode diplomate, gajile nadu da se najcrnji scenariji neće ostvariti. Međutim, sve je više uvjerenja da je vrijeme pasivnog čekanja završeno.

Bivši generalni sekretar NATO-a i nekadašnji premijer Danske Anders Fog Rasmusen izjavio je za BBC da je period suzdržanosti istekao i da Evropa mora zauzeti čvršći stav prema američkom predsjedniku. Prema njegovim riječima, popuštanje više nije održiva strategija.

Više evropskih zvaničnika, koji su za „Politiko“ govorili pod uslovom anonimnosti, priznalo je da osjećaju ličnu izdaju. Mnogi od njih su dio karijere gradili u SAD ili su bili zagovornici jačanja transatlantskog partnerstva.

– Naš američki san je završen. Donald Tramp ga je sahranio – rekao je jedan diplomata iz zemlje koja se godinama smatrala jednim od najodanijih saveznika Vašingtona.

Ovakav zaokret, saglasni su sagovornici, uskoro će se jasno vidjeti i na zvaničnim sastancima EU, ali i u javnim nastupima evropskih lidera. Francuski predsjednik Emanuel Makron već je u Davosu poručio da Evropa raspolaže snažnim instrumentima i da ih mora koristiti kada se suoči s nepoštovanjem i kršenjem dogovorenih pravila.

Trampov nastup u Davosu, tokom kojeg je Grenland nazvao „američkom teritorijom“, dodatno je pogoršao atmosferu. Iako je odbacio mogućnost vojne sile, evropske vlade takve poruke nisu shvatile kao smirivanje tenzija, već kao potvrdu njegovih ambicija.

Privremeno povlačenje prijetnje tarifama za osam evropskih zemalja, koje je Tramp ranije označio kao prepreku u vezi sa Grenlandom, došlo je, prema riječima diplomata, prekasno da bi se povjerenje obnovilo.

Njemački vicekancelar Lars Klingbajl izjavio je za ZDF da će se tek vidjeti kakav će biti ishod razgovora između generalnog sekretara NATO-a Marka Rutea i američkog predsjednika, ali je naglasio da Evropa ne smije sebi dozvoliti opuštanje.

– Bez obzira na eventualni dogovor, jasno je da više ne možemo da sjedimo skrštenih ruku – poručio je Klingbajl.

Jedan evropski diplomata ocijenio je da je trenutak kada su zaprijećene carine označio stvarni lom u odnosima, dok drugi upozorava da bi posljedice mogle biti dugoročne.

Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen u Davosu je poručila da se globalne okolnosti nepovratno mijenjaju i da se Evropa mora prilagoditi novoj realnosti.

Uoči Trampove odluke o carinama, unutar EU se razmatralo aktiviranje najjačeg trgovinskog mehanizma – Instrumenta protiv prinude (ACI), poznatog kao „velika bazuka“. Taj mehanizam usvojen je 2023. godine prvenstveno kao odgovor na pritiske iz Kine, a sama pomisao da bi mogao biti upotrijebljen protiv SAD ranije je bila nezamisliva.

– Svjedočimo dubokom raspadu postojećeg svjetskog poretka – izjavio je visoki zvaničnik iz zemlje koja se tradicionalno smatrala ključnim američkim saveznikom u Evropi.

Preispitivanje odnosa sa SAD počelo je još početkom decembra, kada je Trampova administracija objavila Strategiju nacionalne bezbjednosti u kojoj je najavila podršku „patriotskim evropskim strankama“, što je u Briselu shvaćeno kao direktan udar na Uniju.

Dodatne tenzije izazvale su izjave o aneksiji Grenlanda, imenovanje američkog ambasadora na Islandu kao „guvernera 52. države“, kao i pismo norveškom premijeru u kojem je Tramp naveo da više ne osjeća obavezu da se isključivo zalaže za mir jer mu nije dodijeljena Nobelova nagrada.

Pojedine diplomate povlače paralele sa periodom uoči Drugog svjetskog rata, tvrdeći da je politika popuštanja iscrpljena.

– Mislim da smo prešli tačku Minhena – rekao je jedan od njih, aludirajući na sporazum iz 1938. godine.

Posebno težak udar pretrpjela je Danska, nakon što je Tramp tu zemlju javno nazvao „nezahvalnom“. U Kopenhagenu takve izjave doživljavaju kao šok, s obzirom na dugogodišnju vojnu i političku podršku SAD, uključujući angažman danskih vojnika u najrizičnijim misijama u Avganistanu.

– Generacije Danaca su studirale i radile u Americi. Ovo se doživljava kao otvorena izdaja – rekao je jedan danski zvaničnik.