Zašto je banjalučki model grijanja otporniji na krize
Sistem daljinskog grijanja u Banjaluci, gdje oko 95 odsto proizvodnje toplote dolazi iz biomase, koja je domaći energent, ne zavisi od dnevnih oscilacija na berzama, niti od političkih napetosti hiljadama kilometara daleko.
U praksi to znači da korisnici “Eko toplana” nemaju razlog za zabrinutost, iako su cijene gasa na evropskim berzama u nekoliko dana skočile za 75 odsto, a analitičari upozoravaju da bi rast mogao dostići i 100 procenata.
U modelu u kojem se gradovi oslanjaju na uvozni gas, cijena grijanja postaje derivat globalne berze. Lokalna administracija nema kontrolu nad cijenom, niti nad geopolitičkim rizikom. Odluke se donose na međunarodnim tržištima, a posljedice se osjećaju na lokalnim računima.
Suprotan pristup podrazumijeva oslanjanje na domaći resurs i smanjenje izloženosti spoljnim poremećajima. Banjaluka je 2018. godine, kroz tranziciju sistema daljinskog grijanja i uključivanje u program EBRD “Green Cities”, napravila takav strateški zaokret koji je podrazumijevao prelazak sa fosilnog goriva na obnovljivi izvor energije.
Uslov tog procesa bio je da najmanje 90 odsto proizvodnje toplote dolazi iz biomase, međutim u Banjaluci taj udio je oko 95 procenata, dok se fosilno gorivo koristi samo kao sigurnosna rezerva u vršnim opterećenjima.
To znači da sistem grijanja u najvećoj mjeri ne zavisi od međunarodnih berzi gasa, LNG terminala niti transportnih ruta. Energija se proizvodi iz resursa koji se nalazi unutar domaćeg ekonomskog prostora.
Novac za energent ostaje u lokalnoj privredi, a izloženost geopolitičkim potresima značajno je manja.
Slavko Španjić, član Upravnog odbora “Eko toplana” Banjaluka i izvršni direktor Sektora ekologistike, ističe da se energetska bezbjednost najjasnije vidi u kriznim vremenima.
“Krize testiraju otpornost energetskih sistema i razotkrivaju njihove slabosti. Uvozno zavisan model grijanja u kriznim vremenima postaje finansijski nestabilan jer preuzima geopolitički rizik energenta. Sistem koji se, kao ‘Eko toplane’ Banjaluka, dominantno oslanja na biomasu, konkretno drvnu sječku, i koji energent nabavlja od domaćih dobavljača, taj rizik značajno smanjuje”, rekao je Španjić.
Time se, kako pojašnjava, lanac snabdijevanja zadržava unutar domaćeg ekonomskog prostora.
“Za građane to znači da grijanje ne zavisi od dnevnih oscilacija na berzama niti od političkih napetosti hiljadama kilometara daleko. Kada koristite lokalni, obnovljivi resurs, smanjujete stratešku ranjivost sistema. U današnjim okolnostima to nije ideološko pitanje, već pitanje upravljanja rizikom”, poručuje Španjić.
Dakle, sasvim je jasno da energija više nije samo tržišna kategorija – ona je geopolitičko pitanje, pitanje budžetske stabilnosti i dugoročnog planiranja gradova.
Evropa je, podsjetimo, tu lekciju naučila još 2022. godine. Rat u Ukrajini promijenio je energetsku mapu Evrope i dugogodišnje obrasce snabdijevanja te doveo do rekordnih cijena gasa. Države su reagovale milijardama evra subvencija kako bi zaštitile domaćinstva i industriju, ali je postalo jasno koliko je sistem zavisan od spoljnog energenta.
Tri godine kasnije evropsko tržište energenata i dalje funkcioniše u režimu povišenog rizika. Svaka nova geopolitička tenzija aktivira isti mehanizam: strah od poremećaja, rast cijena i domino efekat na kompletnu ekonomiju.
Nestabilnost na Bliskom istoku dodatno pojačava taj rizik. Kroz Ormuski moreuz prolazi gotovo petina svjetske nafte i značajan dio globalnog LNG-a. Svaka prijetnja plovidbi kroz taj koridor automatski podiže cijene na berzama, čak i prije nego što do stvarnog prekida dođe.
Tržište reaguje na rizik, a ne na činjenicu.
Za gradove koji zavise od uvoznog gasa, to znači jednostavnu stvar: globalna kriza vrlo brzo postaje lokalni problem. Upravo zato danas nije presudno samo koliko energent košta, već odakle dolazi.
Evropski gradovi koji su posljednjih decenija ulagali u obnovljive izvore za sisteme daljinskog grijanja, naročito u Austriji, Njemačkoj i skandinavskim zemljama, pokazali su veću otpornost tokom energetske krize 2022. godine. Njihovi sistemi nisu bili imuni na tržišna kretanja, ali nisu bili ni potpuno izloženi.
U stabilnim vremenima razlike između energetskih modela nisu dramatične, ali u krizama postaju presudne. Grad koji zavisi od uvoznog energenta preuzima i geopolitički rizik tog energenta. Grad koji, poput Banjaluke, energiju proizvodi iz lokalnog, obnovljivog resursa smanjuje izloženost eksternim šokovima i zadržava veći stepen kontrole nad sopstvenim sistemom.
U vremenu kada cijene energenata zavise od dešavanja hiljadama kilometara daleko, pitanje grijanja prestaje biti komunalno pitanje. Ono postaje pitanje dugoročne stabilnosti.
