Američki eksperti traže novu arhitekturu Balkana
Pozivi na preispitivanje temelja međunarodnog poretka, uključujući Dejtonski mirovni sporazum i Povelju NATO-a, sve češće dolaze iz samog američkog političkog i bezbjednosnog establišmenta. Najnoviji u nizu ovakvih apela uputio je i bivši savjetnik za nacionalnu bezbjednost SAD Majkl Flin, koji je upozorio na to da svijet ulazi u fazu dubokih geopolitičkih promjena na koje postojeći sporazumi i savezi više ne mogu adekvatno odgovoriti.
Flin Dejtonski mirovni sporazum vidi kao mehanizam koji je bio funkcionalan u trenutku okončanja rata, ali ne i kao održiv politički okvir za dugoročnu stabilnost BiH, navodi Glas Srpske.
Prema njegovom mišljenju, posthladnoratovski aranžmani sve češće postaju izvor nestabilnosti, jer ne prate promijenjene globalne odnose moći i nove bezbjednosne realnosti. BiH se u tom kontekstu, smatra Flin, pojavljuje kao primjer države zarobljene u arhitekturi prošlog vijeka, sa institucionalnim rješenjima koja više reflektuju međunarodne kompromise iz devedesetih nego savremene potrebe društva.
Poseban segment Flinovih stavova odnosi se na važnost nacionalnog suvereniteta i pravo naroda da samostalno uređuju svoje političke sisteme, uz insistiranje na zaštiti vjerskih i identitetskih prava.
Njegova kritika ne zaustavlja se na Dejtonu, već se širi i na ulogu NATO-a i evropske bezbjednosti u cjelini. On NATO opisuje kao savez koji je izgubio isključivo odbrambeni karakter i prerastao u politički instrument, dok Evropu vidi kao kontinent koji se prekomjerno oslanja na američki bezbjednosni kišobran.
Podjele
Posebno kritikuje politiku proširenja NATO-a, za koju tvrdi da je produbila postojeće podjele umjesto da doprinese trajnoj stabilnosti. U tom okviru Balkan se u njegovim porukama pojavljuje kao geopolitički tampon-prostor, područje u kojem se prepliću i sudaraju američki, evropski i drugi globalni interesi, bez jasno definisane dugoročne strategije.
Stručnjak za međunarodne odnose doktor Siniša Pepić smatra da su najnoviji Flinovi komentari i stavovi važni, ali ne zato što bivši američki zvaničnik otkriva nešto što Republika Srpska već duže vrijeme iznosi, već što on jasno artikuliše logiku šire revizije globalnog poretka i bezbjednosti.
– Dejtonski sporazum je jedan od ključnih uspjeha američke spoljne politike, zaustavio je rat u BiH i postavio ustavnu strukturu. Teza o preispitivanju se, siguran sam, odnosi na povratak na izvorno slovo dogovora i nadležnosti. Praksa naknadnih intervencija i takozvanih nadogradnji koje su se prodavale kao stabilizacija, a u stvarnosti su pretvarale krizu u trajno stanje, je očigledno prepoznata kao suštinski problem za funkcionisanje BiH kao zajednice dva entiteta – istakao je za Glas Pepić.
Navodi i da ako bošnjačka strana u BiH ne želi povratak na izvorni Dejton, sasvim je logično da Republika Srpska onda iskoristi pravo na samoopredjeljenje. Ističe i da to ne vidi kao prijetnju ili zveckanje oružjem, već kao novu realnost usklađenu sa globalnim političkim okolnostima i interesima.
Na svu ovu problematiku krajem prošle godine ukazano je i od strane dvije uticajne konzervativne američke fondacije – Heritidž i Instituta za politiku “Amerika first”. Čelni ljudi ova dva “trusta mozgova” otvoreno kritikuju međunarodni okvir u BiH – posebno rad OHR-a i Dejtonski mirovni sporazum. Njihovi prijedlozi svode se na ukidanje kancelarije visokog predstavnika i smanjenje centralizacije BiH.
Јedan od ključnih glasova u Heritidž fondaciji DŽejms Karafano opisuje Dejtonski sporazum kao “neuspjeli eksperiment”, koji je, iako je zaustavio rat, stvorio disfunkcionalnu državu bez stvarnog suvereniteta. Prema njegovom mišljenju Dejton je ratno stanje zamijenio birokratskim apsolutizmom, jer visoki predstavnik smjenjuje legalno izabrane zvaničnike, poništava zakone i nameće identitet koji favorizuje jednu etničku grupu, Bošnjake, na štetu Hrvata i Srba. Karafano smatra da je trideset godina međunarodne uprave rezultovalo stalnim krizama, pogoršanjem etničkih odnosa i ekonomskom stagnacijom. On predlaže ukidanje OHR-a, povratak punog suvereniteta entitetima i konstitutivnim narodima te zamjenu uloge visokog predstavnika američkim “garantom mira” putem bilateralnih sporazuma.
Šta je govorio Landau
Slične stavove dijeli i Institut za politiku “Amerika first” i njegovi čelni ljudi – bivši Trampovi savjetnici Bruk Rolins i Lari Kudlov, koji smatraju da je Dejtonski sporazum iscrpljen i nestabilan te da je došlo vrijeme za novi dogovor na Balkanu – s većom autonomijom entiteta, posebno Republike Srpske i hrvatskih kantona te reformom izbornog sistema, naročito Doma naroda FBiH, po uzoru na američki Senat. Oni kritikuju centralizaciju vlasti u Sarajevu, koju vide kao pokušaj Bošnjaka da uspostave unitarnu državu.
Slična mišljenja u nekoliko navrata iznio je i Kristofer Landau, zamjenik državnog sekretara SAD, koji se zalaže za dijalog svih strana i poštovanje postojeće etničke strukture, ističući da BiH nije monoetnička država te da je jedini održivi put poštovanje njene jedinstvene strukture i autonomije konstitutivnih naroda. Landau je u više navrata naglasio potrebu pragmatizma, a ne idealizma, poručujući da će SAD pomagati samo onima koji su spremni na realna rješenja.
Prijedlog Grenela i Kušnera
AFPI i Heritidž fondacija često pominju Abrahamske sporazume na Bliskom istoku kao model za BiH, što podrazumijeva ekonomske sporazume, normalizaciju odnosa i zaobilaženje statusnih pitanja. Iako Trampova administracija još nije zvanično objavila plan za Balkan, ključne ličnosti iz njegovog kruga, uključujući Ričarda Grenela i DŽareda Kušnera, otvoreno promovišu brzo rješenje za BiH po uzoru na diplomatiju iz prvog Trampovog mandata. Cilj nije institucionalna reforma, niti međunarodno tutorstvo, već stabilnost kroz ekonomski razvoj, investicije i normalizaciju odnosa između entiteta uz američko posredovanje.
